ABD ve İsrail'in İran'a saldırılarıyla başlayan gerilimde, küresel petrol ve doğalgaz sevkiyatının yaklaşık %20'sinin yapıldığı Hürmüz Boğazı'nda trafik durma noktasına geldi.
Brent petrolün varil fiyatı 4 Mart'ta %2,5 daha artarak 83,96 dolara ulaştı. Böylece savaşın başladığı 28 Şubat'tan bu yana artış %15'i geçti.
Artışların Rusya'nın 2021'de Ukrayna'yı topyekün işgaline benzer şekilde enerji fiyatlarını yukarı çekip küresel çapta enflasyona neden olacağına dair çekinceler var.
Tarımsal makinelerden üretime hemen hemen tüm sanayiler yoğun enerji kullandığı için enerji fiyatlarındaki ani sıçramalar üretim maliyetlerinde dramatik yükselişlere neden olabiliyor. Enflasyonla mücadeleyi ekonomi gündeminin ilk sıralarında tutan Türkiye'de 5 Mart'ta hayata geçen eşel mobil sisteminin bu sürece katkıda bulunması amaçlanıyor.
Bunun yanında fiyatlardaki artışın hanehalklarının bütçesine etkisinin azaltılmasının hedeflendiği belirtiliyor.
Peki eşel mobil sistemi ne anlama geliyor, nasıl uygulanacak?
Nasıl uygulanacak?
Yeni sistemde 2 Mart tarihi referans alınıyor. Bu tarihten sonra bazı petrol ürünlerinin fiyatı yükselirse:
Fiyat artışının en fazla %75'i kadar bu ürünlerin ÖTV'si düşürülecek.
Buna göre yapılabilecek en yüksek ÖTV indirimleri:
Benzin: litre başına 14,8277 TL,
Motorin: litre başına 13,9006 TL,
LPG: kilogram başına 11,3830 TL.
Bu ürünlerin fiyatı düşerse, fiyat düşüşünün en fazla %75'i kadar ÖTV artırılacak.
Ancak ÖTV'de yapılacak bu artış hiçbir zaman 2 Mart'ta geçerli olan ÖTV tutarını aşamayacak.
Örneğin, söz konusu ürünlerdeki fiyat artışının 10 lira olması halinde, bu tutarın sadece 2,5 lirası piyasa fiyatına yansıyacak, geri kalan 7,5 lira ise vergiden karşılanacak.
Eşel mobil sistemi ne anlama geliyor?
Eşel mobil kavramının orijinali Fransızca "échelle mobile" kavramı.
İlk olarak 1800'lerin başında Fransa'da buğday fiyatları düştüğünde ülkeye dışarıdan tahıl alımını zorlaştırmak amacıyla formüle edildiği düşünülüyor.
Türkçe anlamı "hareketli ölçek" olan kavram, dış ticarette vergilerin iç pazara göre değişmesini ifade ediyor.
İlerleyen dönemlerde bazı Avrupa ekonomileri özellikle savaş sonrası dönemde ücretlerde de benzer sistemler uyguladılar. Zamanla sistem çoğunlukla terk edildi.
Türkiye'de 2018 Mayıs ayında yürürlüğe giren eşel mobil sistemi ise, döviz kuru ve petrol fiyatlarındaki artışların akaryakıt fiyatlarına yansımasını sınırlayan bir mekanizma olarak uygulandı.
Pratikte akaryakıt fiyatlarındaki artışa karşılık ÖTV düşürülerek pompa fiyatı kontrol edildi.
Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası'na göre bu yaklaşım sayesinde, Türk lirasının değer kaybettiği ve finansal piyasalardaki oynaklığın yüksek olduğu bir dönemde, akaryakıt fiyatlarının ekonomide yarattığı geniş çaplı etkiler kontrol altına alındı.
Ve enflasyon üzerindeki baskılar önemli ölçüde azaltıldı.